خانواده‌های الهام‌بخش؛ روایت پریرخ دادستان، مادر روانشناسی ایران که علم را از ژنو تا تهران متحول کرد

اخرین بروزرسانی در تاریخ فوریه 14, 2026 توسط سارا اوحدی

او در روزگاری که تحصیلات عالی برای دختران رویایی بیش نبود، با حمایت خانواده‌ای فرهنگ‌دوست راهی اروپا شد و بعدها چنان درخشید که ژان پیاژه، پدر روانشناسی شناختی جهان، استاد راهنمای او شد و پیشنهاد ماندن در آمریکا را به او داد. پریرخ دادستان، زنی که نامش با روانشناسی نوین ایران گره خورده، روایتگر اراده‌ای است که مرزهای علم و جغرافیا را درنوردید.

به گزارش مجله مهر، هشتمین شماره از پرونده «خانواده ایرانی» به سرگذشت بانویی اختصاص دارد که بی‌تردید می‌توان او را معمار روانشناسی آکادمیک در ایران نامید. زنی که نه فقط با تألیفات ماندگارش، که با شاگردپروری و ایجاد شاخه‌های نوین علمی، نقشی بی‌بدیل در تاریخ علم این سرزمین ایفا کرد.

از تهران تا ژنو؛ مسیری که با حمایت خانواده هموار شد

پریرخ دادستان در اولین روز بهار سال ۱۳۱۲ در تهران و در خانواده‌ای به دنیا آمد که برخلاف بسیاری از خاندان‌های هم‌عصر خود، به جای انتساب به طبقه اجتماعی، به فرهنگ و دانش اهمیت می‌دادند. پدرش جلال‌الدین دادستان از نوادگان خاندان قاجار بود، اما در خانه آن‌ها کتاب حرف اول را می‌زد و گفت‌وگوهای علمی بخش جدایی‌ناپذیر فضای روزمره را تشکیل می‌داد.

این نگاه مترقی باعث شد که دختر بودن در آن خانواده، مانعی برای پیشرفت تحصیلی او نباشد. پریرخ دوران ابتدایی را در مدرسه خورشید و متوسطه را در دبیرستان‌های ناموس و شاهدخت تهران پشت سر گذاشت و خیلی زود منظم بودن و سخت‌کوشی را به ویژگی اصلی خود تبدیل کرد.

موفقیت بزرگ وقتی رقم خورد که او در آزمون اعزام به خارج از کشور شرکت کرد و به عنوان تنها دختر پذیرفته شد. این پیروزی نه فقط حاصل تلاش شخصی او، که نتیجه اعتماد خانواده‌ای بود که باور داشتند دخترشان می‌تواند فراتر از کلیشه‌های رایج زمانه پیش برود.

شاگرد ژان پیاژه شدن؛ نقطه عطفی در مسیر علمی

پریرخ دادستان با بورسیه تحصیلی راهی دانشگاه ژنو در سوئیس شد. ژنو در آن سال‌ها قلب تپنده نظریه‌های نوین روان‌شناسی بود و او به مقصدی رسید که آرزوی بسیاری از دانشجویان علم روانشناسی به شمار می‌رفت. اما شانس بزرگ‌تر وقتی رقم خورد که ژان پیاژه، استاد نامدار روانشناسی تحول و شناخت، هدایت پژوهش‌های او را بر عهده گرفت.

این هم‌کاری علمی چنان درخشان بود که پیاژه به او پیشنهاد رهبری مرکز شناختی نیویورک را داد؛ پیشنهادی که می‌توانست مسیر زندگی او را برای همیشه تغییر دهد. اما پریرخ دادستان با همان شور میهن‌دوستی که ریشه در تربیت خانوادگی‌اش داشت، راهی ایران شد تا بنیان‌گذار روانشناسی نوین در سرزمین مادری‌اش باشد.

بازگشت به ایران؛ بنیان‌گذاری روانشناسی نوین

پریرخ دادستان در سال ۱۳۳۹ به ایران بازگشت و فعالیت دانشگاهی خود را آغاز کرد. او در دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی و آزاد اسلامی تدریس کرد و به مرتبه استادی تمام رسید. حوزه‌های تخصصی او شامل روانشناسی رشد، روانشناسی بالینی کودک، روانشناسی جنایی و ارزشیابی شخصیت بود. بسیاری از این شاخه‌ها پیش از او به‌صورت منظم در نظام دانشگاهی ایران تدریس نمی‌شدند و تلاش‌های او به رسمیت شناختن و گسترش آن‌ها کمک شایانی کرد.

• تألیفات ماندگار: کتاب‌های «روانشناسی مرضی تحولی» و «روانشناسی جنایی» سال‌هاست که به عنوان منابع اصلی دانشگاهی در رشته روانشناسی تدریس می‌شوند.
• شاگردپروری: او نسل‌های متعددی از روانشناسان ایرانی را تربیت کرد که هر یک امروز خود چهره‌ای تأثیرگذار در این عرصه هستند.

میراث ماندگار مادر روانشناسی ایران

سال ۱۳۸۱، زمانی که برنامه‌های آموزشی پریرخ دادستان بخش مهمی از گروه روانشناسی دانشگاه تهران را شکل می‌داد، تصمیمی اداری مسیر کاری او را دچار وقفه کرد. او که بار تدریس بیش از ۱۷ واحد درسی را بر دوش داشت، بازنشسته شد؛ تصمیمی که با واکنش او و جمعی از دانشجویانش مواجه شد، اما سرانجام او ناچار به کناره‌گیری از دانشگاه شد.

با این حال، ثمره عمر علمی پریرخ دادستان شامل بیش از پانزده کتاب و ده‌ها مقاله علمی است که همچنان چراغ راه دانشجویان روانشناسی است. سرانجام این بانوی بزرگ پس از سال‌ها مبارزه با بیماری سرطان، در ۲۲ آبان ۱۳۸۹ و در ۷۷ سالگی درگذشت.

اما روایت زندگی او با مرگش پایان نیافت. مستند «پرواز ژنو – تهران» به خوبی توانست تصویری از اراده، پشتکار و توان علمی زنی ترسیم کند که مرزهای علم را جابه‌جا کرد. داستان پریرخ دادستان یادآور این حقیقت است که اگر خانواده‌ای حمایتگر باشد، آموزش در دسترس قرار گیرد و فرد به توانایی‌های خود ایمان داشته باشد، یک زندگی می‌تواند به نقطه عطفی در تاریخ یک رشته علمی تبدیل شود.

مجله خبری اوقات خوش