By سارا اوحدی اخرین بروزرسانی در تاریخ دی 6, 1404 توسط سارا اوحدی
در فقه شیعه، یکی از مسائل مالی پرتکرار این است که آیا به نفقه (هزینههای زندگی زوجه و فرزندان) خمس تعلق میگیرد یا نه. نفقه، پولی است که مرد برای تأمین نیازهای ضروری خانواده پرداخت میکند، و سؤال اینجاست که آیا این پول، وقتی به دست زن یا فرزندان میرسد، مشمول یکپنجم خمس میشود؟ تصور کنید خانوادهای که پدر هزینههای روزمره را تأمین میکند – آیا زن باید از این پول خمس بدهد، یا این پول کاملاً از خمس معاف است؟
این موضوع ریشه در اصول خمس دارد که بر مازاد درآمد سالانه پس از کسر هزینههای ضروری (مئونه) تعلق میگیرد. در این نوشتار، با زبانی ساده و مستند، به بررسی این مسئله میپردازیم و نشان میدهیم چرا طبق نظر اکثر مراجع، نفقه جاری خمس ندارد، اما موارد خاصی مانند پسانداز از نفقه ممکن است مشمول شود.
خمس چیست و چرا به برخی اموال تعلق میگیرد؟
خمس یکی از واجبات مالی اسلام است که بر اساس آیه ۴۱ سوره انفال («وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمْسَهُ») و روایات معصومین، بر هفت مورد اصلی تعلق میگیرد. مهمترین آن، منفعت کسب است: هر درآمدی که از کار، تجارت یا حقوق به دست آید، پس از کسر مخارج سالانه (مئونه مانند خوراک، پوشاک، مسکن و نفقه خانواده)، مازاد آن مشمول خمس میشود.
فلسفه خمس، حمایت از جامعه اسلامی، تقویت دین و کمک به نیازمندان است. نیمی از آن سهم امام (ع) و نیمی سهم سادات فقیر است. در زمان غیبت، مراجع تقلید این وجوه را مدیریت میکنند.
نفقه بخشی از مئونه محسوب میشود، یعنی هزینههای ضروری زندگی که از درآمد سال کسر میگردد و به مازاد خمسدار نمیرسد.
نفقه در فقه شیعه: واجب و ضروری
نفقه زوجه و اولاد، تکلیفی الزامی بر عهده پدر یا شوهر است. ماده قانونی و فقهی آن روشن است: مرد باید هزینههای شایسته خانواده را تأمین کند. این نفقه شامل غذا، لباس، مسکن، درمان و حتی هزینههای متعارف زندگی است.
از دیدگاه فقهی، نفقه جزء مئونه سالانه شمرده میشود. یعنی وقتی مرد درآمد دارد، اول نفقه خانواده را پرداخت میکند، سپس اگر مازادی ماند، خمس آن را میدهد. بنابراین، نفقه جاری (پولی که برای هزینههای جاری خانواده داده میشود) خمس ندارد، چون بخشی از هزینههای ضروری است.
نظر مراجع تقلید درباره خمس نفقه
فتاوای مراجع در این زمینه همگرا است و نفقه را از خمس معاف میدانند:
- آیتالله خامنهای: نفقه خمس ندارد. پولی که برای هزینههای خانواده داده میشود، جزء مئونه است و مشمول خمس نمیشود.
- آیتالله سیستانی: اگر نفقه در عرض سال مصرف شود، خمس ندارد. اما اگر باقی بماند و سال خمسی بر آن بگذرد، ممکن است خمسدار شود.
- آیتالله مکارم شیرازی: اگر نفقه باقی بماند و سال بر آن بگذرد، خمس دارد. اما نفقه جاری که برای مصرف ضروری است، معاف است.
- سایر مراجع مانند وحید خراسانی و صافی گلپایگانی نیز مشابه نظر دارند: نفقه واجب، بخشی از مئونه است و خمس به آن تعلق نمیگیرد مگر در موارد پسانداز زاید.
این فتاوا نشان میدهد که اصل بر معافیت نفقه است، چون هدف آن تأمین زندگی است، نه انباشت مال.
تفاوت نفقه جاری و نفقه گذشته یا پسانداز شده
- نفقه جاری: پولی که ماهانه یا منظم برای هزینههای زندگی داده و مصرف میشود، کاملاً خمس ندارد.
- نفقه گذشته یا معوقه: اگر نفقهای پرداخت نشده و بعداً یکجا داده شود، اگر در سال مصرف شود، خمس ندارد؛ اما اگر باقی بماند، طبق برخی فتاوا خمسدار است.
- پسانداز از نفقه: اگر زن یا فرزند از پول نفقه صرفهجویی کند و مازادی باقی بماند که سال بر آن بگذرد، این مازاد مانند درآمد دیگر خمس دارد.
این تمایز مهم است، چون بسیاری ابهامات از اینجا ناشی میشود.
چرا نفقه خمس ندارد؟ دلایل فقهی
۱. مئونه بودن: روایات متعدد نفقه را جزء هزینههای سالانه میدانند که از خمس معاف است.
۲. حمایت از خانواده: اگر نفقه خمسدار باشد، بار مالی خانواده سنگین میشود و با فلسفه نفقه (حمایت) منافات دارد.
۳. اجماع فقها: مشهور فقهای شیعه بر معافیت نفقه جاری اتفاق نظر دارند.
۴. مقایسه با هدیه: گاهی نفقه را شبیه هدیه میدانند که اگر برای مصرف باشد، خمس ندارد.
موارد خاص و استثناها
- زن شاغل: درآمد زن جدا از نفقه است و اگر مازاد داشته باشد، خمس دارد، حتی اگر شوهر نفقه بدهد.
- هدیه به جای نفقه:
اگر پدر یا شوهر پولی به عنوان هدیه (نه نفقه) بدهد، ممکن است حکم متفاوت داشته باشد.
- نفقه فرزند بزرگسال: اگر فرزند مستقل شود، پول دادهشده ممکن است هدیه محسوب شود.
- سهم سادات: اگر دریافتکننده سید باشد، سهم سادات ممکن است به او برسد، اما با شرایط.
نکات عملی برای خانوادهها
- همیشه سال خمسی تعیین کنید و هزینهها را ثبت نمایید تا ابهام پیش نیاید.
- اگر پساندازی از نفقه دارید، به رساله مرجعتان مراجعه کنید.
- برای موارد پیچیده، مستقیماً از دفتر مرجع استفتا بگیرید.
- خمس را به موقع پرداخت کنید تا مال حلال بماند.
در نهایت، نفقه به عنوان ستون خانواده، از خمس معاف است تا زندگی آسانتر شود. این حکم فقهی، تعادل زیبایی بین واجبات مالی و حمایت خانوادگی ایجاد کرده. اگر سؤال خاصی دارید، به فتوای مرجع تقلید خودتان عمل کنید – این بهترین راه اطمینان است.
این مطلب یک رپورتاژ آگهی است و محتوای آن ماهیت تبلیغاتی دارد. مجله خبری اوقات خوش مسئولیتی در قبال صحت اطلاعات، نظرات و ادعاهای مطرحشده در این رپورتاژ ندارد و هرگونه مسئولیت حقوقی، مالی یا علمی مرتبط بر عهده آگهیدهنده میباشد.